پس از تخريب شعيبه در كنار آن بنا شد . « 1 » به نوشتهء يعقوبى جدّه از مضافات مكه در ساحل دريا بوده است . « 2 » اصطخرى مىنويسد : جدّه فرضه مردم مكه است و آبادان ، و تجارت آن بسيار است و در حجاز بعد از مكه آبادترين شهر است و بازرگانى مردم آن با مردم پارس ( ايران ) است . « 3 » مقدسى دربارهء اين بندر مىنويسد : بارانداز يمن و مصر است . مردم آن بازرگانان مرفّهى هستند . شهر داراى مسجدى است كه در بازار واقع شده و اطراف آن باروست ؛ ولى آب مشروب ( آشاميدنى ) را از راه دور مىآورند ، تعداد ايرانيها در آنجا بسيار است . كاخهاى شگفت‌انگيز دارند . كوچه‌هاى شهر راست و مستقيم و زيباست و هواى ( شهر ) گرم است . « 4 » به نوشتهء ادريسى ، جدّه پيش بندر مردم مكه است و ميان آن دو ، چهل ميل فاصله است . جدّه شهر بزرگ و آبادى است . بازرگانى آن فراوان و مردمش ثروتمند و صاحب اموال فراوانند و حالشان نيكوست . . . و بعد از مكه ، مردم هيچ شهرى از شهرهاى حجاز مانند مردم جده ثروتمند و نيكوحال نيستند . در جدّه يك والى ( فرمانروا ) از طرف امير هاشمى مكه است كه صدقات را مىگيرد و احتياجات مردم را برمىآورد و حقوق آنها را پاس مىدارد . مردم جده كشتيهاى بسيار دارند كه به جهات مختلف مىروند و در جده براى صيد ماهى صيدگاه بسيار است . « 5 » ابن جبير مىنويسد : جدّه شهر كوچكى است بر ساحل درياى قلزم كه بيشتر خانه‌هاى آن نيين ( ساخته شده از نى ) است و در آنجا مهمانسراهايى با سنگ و گل نيز ساخته‌اند كه در طبقهء بالاى آنها اتاقهايى نيين چون حجره‌ها برآورده‌اند و بامهايى دارد كه مردم ، شب هنگام از گزند گرما بر فراز آنها مىآسايند . در اين روستا آثارى كهن وجود دارد كه نشان مىدهد در روزگار پيشين شهرى بوده و اثر ديوار و باروى پيرامون شهر كهن تا امروز ( زمان ابن جبير ) باقى است و نيز در آنجا گنبدى باستانى و استوار است كه گويند منزل حوّا ، بدان هنگام كه روى به مكه نهاد ، بوده است . . . جده دو مسجد دارد كه به

--> ( 1 ) . الرحلة الحجازية ؛ ص 5 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 316 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 21 و صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 31 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 79 . ( 5 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 138 و 139 .